Voor hen die niet als winnaars leven

Voorjaar 2011: terwijl overal in het land posters verschijnen met de tekst ‘Hoeveel geluk zit er in succes?’ buigt Twan van Bragt zich al meer dan anderhalf jaar over deze vraag. Het is een van de kernvragen in zijn voorstelling Exit the King waaraan hij deze zomer werkt in de studio van Productiehuis Brabant.

Twan maakt theater om dingen te doorgronden, beter te begrijpen en zijn ontdekkingen vervolgens met anderen te delen. Humor is daarbij zijn grootste breekijzer, omdat het mensen bereid maakt zich open te stellen. Zijn keuze in thematiek verraadt een filosofische invalshoek. In gesprek met twee aankomende filosofes die beiden ook vaak in het theater te vinden zijn, benoemt hij zijn fascinatie voor roem, vergankelijkheid en Amerikaanse televisiepresentatoren en ontdekken we dat zijn personage Marie niet onderdoet voor Monica Lewinsky.

Tekst: Heleen Volman
 
Exit the King is gebaseerd op De koning sterft van de Franse auteur Eugène Ionesco. Het stuk gaat over een koning die te horen krijgt dat hij zal sterven, en wel in de komende anderhalf uur. "Een fantastisch gegeven", vindt Twan. "Je maakt de laatste anderhalf uur mee van het leven van een man die ooit rijk en machtig was." "Dat het een koning is doet er niet eens zoveel toe", merkt Marijn op. "Je weet dat hij decadent heeft geleefd, met absurde feestjes en het idee dat hij alles en iedereen naar zijn hand kan zetten. Hij heeft alleen maar aan zichzelf gedacht en zijn omgeving heeft hem hier niet van weerhouden."
 
In Twans bewerking blijft de koning koning maar heeft hij ook trekken van beroemde televisiepresentatoren als David Letterman, Larry King, Matthijs van Nieuwkerk... Koningen van deze tijd, machtig door de miljoenen kijkers aan hun voeten. "Exit the King speelt zich af in een ruimte die doet denken aan een televisiestudio", licht Twan toe. "Het publiek wordt ontvangen alsof het bij een live-uitzending is. Een select groepje mag bij het afscheid van de koning zijn, wat het naast intiem en exclusief vooral schrijnend maakt. Als publiek zit je met je neus bovenop de aftakeling."
 
Op de vraag hoe hij voor zichzelf het bewustzijn van vergankelijkheid ervaart, vertelt Twan (midden twintig) over het pijnlijke besef van ouder worden dat hem sinds zijn zestiende verjaardag - het moment waarop er zoveel meer binnen handbereik komt voor nieuwsgierige pubers - parten speelt. Dacht hij het aanvankelijk moeilijk te vinden dat iedere dag een stap dichter naar de dood is, bij nader inzien is het misschien toch vooral omdat fijne dingen voorbijgaan, niet meer terugkomen, een herinnering worden.
 
"Je voorstellen dat de wereld doordraait zonder jou is een lastig gegeven", stellen de filosofiestudentes. "Als jij er niet meer bent, is ook jouw perspectief weg, verdwijnt jouw wereld." "Ook voor de koning in Exit the King is dat het moeilijkst", beaamt Twan. "Daarom roept hij dingen als: 'Iedereen moet mijn leven uit zijn hoofd leren.' Dat het heel menselijk is om iets achter te willen laten, voort te willen bestaan in herinnering zal niemand ontkennen. Roem en succes lijken daar meer kans op te bieden. Dat de staat volgens Plato (of was het Aristoteles) een vorm van onsterfelijkheid is, blijkt uit filosofisch oogpunt de grootste kans die de koning laat liggen. "Deze koning is in de verste verte niet onsterfelijk, ook niet in overdrachtelijke zin. Hij laat geen nobele daden achter, niet eens een koninkrijk, want dat is totaal afgebrokkeld. Niet alleen naar Plato's maatstaven zoals uiteengezet in De Staat faalt hij totaal als leider. Hij is in niets een voorbeeld, eerder het toppunt van menselijke onmacht."
 
Geen loutering voor de koning, dus. Zijn besef van eindigheid komt te laat om zijn leven op waarde te schatten. Hij is gewoon niet op het idee gekomen dat het ooit afgelopen zou zijn. Voor Esther blijft het een belangrijk item dat ook de jaknikkers om hem heen hier aan hebben bijgedragen. Om niet geconfronteerd te worden met de aftakeling en het ouder worden, ruilde de koning zijn eerste vrouw in voor de jonge Marie. Boeiend vindt Twan het dat de oudere Marguérite is gebleven toen Marie kwam. "Langzamerhand neemt Marguérite haar rechtmatige plek weer in en heeft Marie niets meer te betekenen." "Marie blijkt voor de oppervlakkige zaken; de koning heeft haar nodig om te leven", concludeert Esther. "Marguérite heeft hij nodig om te sterven", vult Marijn aan. "De vraag is of hij zijn leven lang al niet in een desillusie heeft geleefd."
 
Over desillusies gesproken. Een van de cruciale scènes voor Twan: "Tegen het einde van het stuk zingt Marie op haar gevoeligst een lied voor de aftakelende koning, maar al snel blijkt dat ze dit toch vooral voor het publiek doet. Ook Marie verlangt naar roem.  Ze gaat zo op in zichzelf en in haar droom van succes dat ze de koning vergeet. Voor haar is de koning hét middel naar de spotlights." Een lied zingen en daarmee op de televisie komen: de ultieme meisjesdroom anno nu.
 
Marijn en Esther wijzen erop hoe vreemd het eigenlijk is dat juist nu er geen universele waarden meer zijn de aanmoediging om iets van je leven te maken des te dwingender wordt. "Een moraal van het verhaal is er niet meer. Je moet zelf nadenken, keuzes maken. En als je het niet allemaal voor elkaar hebt gekregen, heb je 't zelf gedaan, heb je 't aan jezelf te danken. In die zin leven we juist in een dwingende morele tijd. In de talloze debatten hierover gaan we helaas zelden de diepte in."
 
Desondanks zijn we best goed bezig vindt Twan. Om zich heen ziet hij veel mensen die zich zeker niet alleen om zichzelf en materiële zaken bekommeren. "Er wordt nagedacht over ethische aangelegenheden, over het milieu, over hoe we met elkaar omgaan... Nadat in de jaren ’60 alles in de war werd geschopt heeft het even geduurd maar gloort er nu toch weer iets als verantwoordelijkheidsgevoel. Ook lijkt het erop dat mijn generatie ophoudt met zeuren over hoe zwaar het is om steeds keuzes te moeten maken." Toch is een geëngageerd stuk maken niet zijn plan. Het is meer dan dat.
 
"Volgens mij is er een verkeerd idee ontstaan van wat succes is", zegt hij. "Prestige en winnen is waar we de waarde van het leven aan af meten. Maar uiteindelijk takelt iedereen af en verliezen we allemaal. Ik hoop op meer mededogen voor hen die niet als winnaars leven." Veel waardering heeft Twan dan ook voor de bewerking die Roel Adam van de tekst van Ionesco maakte. Hierin brengt hij de personages van de huishoudster, de dokter en de wacht terug tot één butler. "Als samenvattende kwaliteit is deze butler tevreden met zijn plek in de schaduw. Naast zijn vermogen om dienstbaar te zijn en zich te schikken, steekt de geldingsdrang van de koning en zijn twee vrouwen nog schriller af."
 
'Leven is het inzien van je eigen sterfelijkheid’ is de wijze gedachte die de filosofie ons meegeeft. "De sterfelijkheid maakt dat je beseft dat je leeft", concluderen Esther en Marijn. "Daar gaat het stuk ook over, over de vraag hoe je 'vol' kunt leven", zegt Twan. Waarop hij de koning citeert: 'Heb je je wel gerealiseerd dat je iedere dag wakker wordt? Iedere dag wakker worden. Je komt iedere ochtend ter wereld.' Twan: "Wat ik wil bereiken is dat het publiek in de zaal even het 'nu' voelt, dat het even stil staat bij wat een wonder het leven is, met tegelijkertijd het angstaanjagende besef dat het ooit ophoudt."



Dit artikel verscheen eerder in Huisvlijt #18 - Duidt in het zakje